Alimenty na rodzica: kiedy dorosłe dzieci muszą płacić

Na czym polega obowiązek dzieci wobec rodzica?

Obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania. Według art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obciąża on krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Dla rodzica oznacza to, że w pierwszej kolejności zobowiązane są jego dzieci, a dopiero potem jego rodzice, a na końcu rodzeństwo (art. 129 § 1).

Obowiązek dotyczy krewnych, więc nie obejmuje zięcia ani synowej. Jeśli dzieci nie żyją albo nie są w stanie pomóc, na dalszych krewnych, np. wnuków, przechodzi on dopiero wtedy, gdy bliżsi nie mogą go spełnić (art. 129 § 1 i art. 132).

To nie oznacza, że każdy rodzic może żądać pieniędzy od dziecka. Potrzebne są konkretne warunki, opisane niżej.

Kiedy rodzic może żądać alimentów od dorosłych dzieci?

Dorosły rodzic może żądać alimentów, tylko jeśli znajduje się w niedostatku (art. 133 § 2). Ustawa nie podaje liczby ani kwoty. W praktyce chodzi o sytuację, w której rodzic nie jest w stanie własnymi dochodami i majątkiem zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, takich jak jedzenie, mieszkanie, leki czy opieka.

Sam niski dochód nie przesądza sprawy. Sąd patrzy na całą sytuację rodzica, także na jego majątek. Nie ma tabeli, która mówi, od jakiej emerytury zaczyna się niedostatek.

Ile mają płacić dzieci i czy po równo?

Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb rodzica oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego (art. 135 § 1). Dziecko nie musi więc oddać ostatnich pieniędzy.

Gdy dzieci jest kilkoro, każde odpowiada „w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym” (art. 129 § 2). To znaczy, że nie dzieli się po równo, tylko według możliwości. Jedno z rodzeństwa może zostać zobowiązane do więcej, inne do mniej, a jeszcze inne do niczego, jeśli nie ma możliwości.

Przykład ilustracyjny (liczby wymyślone, to nie stawka i nie wzór). Rodzic ma 2600 zł emerytury, a jego usprawiedliwione miesięczne wydatki (czynsz, rachunki, leki, opiekunka) to 3400 zł. Brakuje 800 zł. Sąd nie podzieli tej kwoty automatycznie na trzy równe części. Weźmie pod uwagę, że jedno dziecko ma dobrą pracę, drugie niskie dochody i dzieci na utrzymaniu, a trzecie nie pracuje z powodu choroby.

Jest też przepis, który może mieć znaczenie dla opiekunów. Jeśli rodzic jest osobą niepełnosprawną, wykonanie obowiązku alimentacyjnego „może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach” o jego utrzymanie, a pozostali zobowiązani pokrywają wtedy koszty (art. 135 § 2). Jak sąd oceni twoją opiekę, zależy od konkretnej sprawy.

Kiedy dziecko może odmówić? Art. 144 z indeksem 1

Art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mówi, że zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wyjątek dotyczy tylko rodziców wobec małoletniego dziecka. Przepis obowiązuje od 13 czerwca 2009 r. (ustawa z 6 listopada 2008 r.).

Ustawa nie wylicza przykładów. Ocenia je sąd w każdej sprawie. W orzecznictwie pojawiają się sprawy, w których chodziło o rodzica, który porzucił dziecko, nie łożył na nie albo stosował przemoc. W jednym z wyroków sąd okręgowy podtrzymał oddalenie powództwa ojca o alimenty od córek, bo uznał, że ojciec nadużywał alkoholu, źle traktował dzieci i roztrwonił majątek, więc żądanie alimentów było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (SO w Słupsku, IV Ca 181/16, 29 kwietnia 2016 r.). To przykład jednej sprawy, a nie reguła.

Sąd ocenia dowody, więc warto zachować dokumenty i korespondencję, które pokazują, jak wyglądała sytuacja. O swoich szansach najlepiej porozmawiaj z prawnikiem.

Przepis art. 134 (uchylenie się z powodu nadmiernego uszczerbku) dotyczy rodzeństwa, nie dzieci wobec rodzica. Dla dzieci liczy się art. 135 i 144¹.

Jak wygląda sprawa w sądzie i ile kosztuje?

• Kto pozywa. Pozew o alimenty składa rodzic (osoba uprawniona), nie dziecko.
• Który sąd. Sprawy o alimenty rozpoznaje sąd rejonowy, bo sądy okręgowe nie zajmują się nimi nawet przy dużej kwocie (art. 16 i art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego). Pozew można wnieść do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego (art. 27) albo, do wyboru, dla miejsca zamieszkania osoby uprawnionej (art. 32). Rodzic może więc pozwać dziecko w swoim mieście.
• Opłata od pozwu. Strona dochodząca roszczeń alimentacyjnych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Sąd może jednak w wyroku obciążyć kosztami przeciwnika (art. 113 ust. 1). Jeśli to ty jesteś pozwany(a), to zwolnienie cię nie obejmuje, ale możesz wnioskować o zwolnienie z kosztów, gdy nie stać cię na ich poniesienie (art. 102).
• Za jaki czas. Roszczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem 3 lat (art. 137 § 1). Niezaspokojone potrzeby z czasu przed wniesieniem pozwu sąd uwzględnia, zasądzając „odpowiednią sumę pieniężną” (art. 137 § 2).
• Zmiana sytuacji. Gdy zmienią się stosunki, np. dochody albo potrzeby, można żądać zmiany orzeczenia (art. 138). Obowiązek nie przechodzi na spadkobierców (art. 139).

Alimenty na rodzica a DPS: to nie to samo

Opłata za dom pomocy społecznej wynika z innych przepisów niż alimenty: z ustawy o pomocy społecznej, nie z kodeksu rodzinnego. W DPS rodzic płaci do 70% swojego dochodu, a dzieci dopłacają dopiero z dochodu powyżej ustawowego progu. Szczegóły, progi i zwolnienia opisaliśmy w artykule czy dzieci muszą płacić za DPS rodzica.

Oba tematy się stykają. Wyrok oddalający powództwo o alimenty na rzecz rodzica może być podstawą wniosku o zwolnienie z opłaty za DPS (art. 64 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej).

Jak ustalić z rodzeństwem, kto ile wspiera, zanim sprawa trafi do sądu?

Najczęściej problemem nie jest prawo, tylko to, że jedno z rodzeństwa robi i płaci najwięcej. Sąd bierze pod uwagę możliwości każdego z was, więc dobrze jest wiedzieć, kto ile już wkłada: pieniędzy, czasu i dojazdów. Jeśli dostarczasz rodzicowi środków utrzymania, choć nie byłeś(aś) do tego zobowiązany(a) (albo byłeś(aś) tylko dlatego, że od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności nie dało się ich uzyskać na czas), art. 140 pozwala w takiej sytuacji żądać zwrotu od osoby, która powinna była świadczyć. Roszczenie przedawnia się z upływem 3 lat. Czy to dotyczy twojej sytuacji, rozstrzyga prawnik, więc skonsultuj to, zanim zaczniesz coś wysyłać rodzeństwu.

W KtoDziś zobaczycie podział obowiązków w procentach oraz bilans, kto ile wyłożył. Ułatwia to rozmowę na liczbach, bez wyrzutów. Jak zacząć taką rozmowę, opisujemy w artykule rodzeństwo nie pomaga w opiece, a o dzieleniu wydatków w poradniku o kosztach opieki.

To informacja ogólna, nie porada prawna. W swojej sprawie zapytaj w powiatowym punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej, u radcy prawnego lub adwokata albo w ośrodku pomocy społecznej.